Μεγάλο μέρος της Ελληνικής ιστορίας είναι δυστυχώς άγνωστο σε πολλούς αδελφούς μας, πάντοτε βέβαια με την ανοχή του «Ελληνικού» κράτους που «προασπίζει τα Ελληνικά συμφέροντα».’Ενα «παραμελημένο» τμήμα της ιστορίας μας είναι και η ιστορία των Ελληνικών πόλεων της Σικελίας και της νοτίου Ιταλίας, που ακόμη και σήμερα ονομάζεται «magna Grecia», Μεγάλη Ελλάδα, αποδεικνύοντας τουλάχιστον την εκεί παρουσιά του Ελληνικού πνεύματος και του Ελληνισμού γενικότερα, παρά τις διαβεβαιώσεις των «πνευματικών ταγών» του τόπου περί του αντιθέτου. Ειδικότερα στα ελληνικά σχολεία, το μόνο που μαθαίνουν οι Ελληνόπαιδες σχετικά με τα προαναφερθέντα, είναι μόνον μία αναφορά στον Αρχιμήδη και στην κατάληψη των Συρακουσών από τους Ρωμαίους το 212, που τερματίζει και τυπικά την ανεξαρτησία των Ελλήνων της Δύσεως. Ούτε λόγος φυσικά για τη μεγάλη προσωπικότητα με την οποία θα ασχοληθούμε, που δεν είναι άλλη από το Διονύσιο Α’ των Συρακουσών.
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΣΙΚΕΛΙΑ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ (413-406)
Όπως σχεδόν σε κάθε Ελληνική πόλη της αρχαιότητας, έτσι και στις σικελιώτικες πόλεις οι πολίτες ήσαν διχασμένοι σε «ολιγαρχικούς» και «δημοκρατικούς». Ωστόσο αυτό συνέβαινε ακόμη και σε περιόδους πολέμου, και αποτελεί βασικό στοιχείο ώστε να κατανοηθεί η απώλεια της ανεξαρτησίας των Ελλήνων στο τέλος της αρχαιότητας. Εξαίρεση δεν αποτελούσαν ούτε οι Συρακούσες, που πολιορκήθηκαν από τους Αθηναίους κατά τα έτη 415-413, με γνωστό αποτέλεσμα την πανωλεθρία των Αθηναίων. Κυρίαρχη προσωπικότητα στις Συρακούσες ήταν ο Ερμοκράτης,ανήκων στους μετριοπαθέστερους πολιτικούς, χάρη στον οποίο η έκβαση του πολέμου είχε αίσιο τέλος για την πόλη. Αντιθέτως, το μόνο που έπραξαν οι «δημοκρατικοί» ήταν να καταδικάσουν στη δουλεία τους Αθηναίους αιχμαλώτους, υπό τις προσταγές του αρχηγού τους, Διοκλέους. Ο ίδιος στη συνέχεια εξόρισε τον Ερμοκράτη, κάτι που αποδείχθηκε καθοριστικό για τις εξελίξεις που ακολούθησαν στο νησί. Στο διάστημα αυτό οι Καρχηδόνιοι ετοιμάστηκαν να εκστρατεύσουν εναντίον των Ελλήνων της Σικελίας με προφανή σκοπό την κατάληψή της. Εκμεταλλευόμενοι τον εμφύλιο των Ελλήνων και την εξασθένηση των σικελιώτικων πόλεων διαπεραίωσαν στο νησί 100.000 περίπου πεζούς και 5.000 ιππείς.Οι ελληνικές πόλεις δεν κατόρθωσαν να συννενοηθούν για να αντιδράσουν οργανωμένα και η κάθε μία αφέθηκε στην τύχη της. Οι Συρακόσιοι με τον αρχηγό των «δημοκρατικών» Διοκλή απρακτούσαν. Έτσι, ο Αννίβας που διοικούσε το στράτευμα των Καρχηδονίων κατέλαβε και ισοπέδωσε το Σελινούντα και την Ιμέρα το 409, εφαρμόζοντας τα συνηθισμένα βαρβαρικά έθιμα. Ο Ερμοκράτης το 408 προσπάθησε να αναλάβει την εξουσία στις Συρακούσες, αλλά για ακόμη μία φορά ο λαός δεν μπόρεσε να αποφασίσει για τον εαυτό του, κι έτσι σε μία συμπλοκή τον σκότωσαν μαζί με πολλούς οπαδούς του. Ανάμεσα στους οπαδούς του Ερμοκράτους ήταν και ο Διονύσιος, που κατόρθωσε να αποφύγει το θάνατο. Αυτή είναι και η πρώτη αναφορά στο πρόσωπο του Διονυσίου από τους ιστορικούς. Το 406 ακολούθησε η κατάληψη του Ακράγαντος από τους Καρχηδονίους, πάλι εξαιτίας της ανικανότητος της ηγεσίας των Συρακουσών. Σ’αυτό το σημείο εμφανίζεται ουσιαστικά ο Διονύσιος, αναδεικνύοντας τις μεγάλες στρατιωτικές, διοικητικές αλλά και ρητορικές ικανότητές του.
ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΥΡΑΝΝΙΔΟΣ
Το 406 ο Διονύσιος, έχοντας δείξει δείγματα της ανδρείας του σε μάχες εναντίον των Καρχηδονίων, αγόρευσε στην εκκλησία του δήμου και με τον άριστα οργανωμένο λόγο του κατόρθωσε να πείσει το πλήθος να τον εκλέξουν στρατηγό, καθαιρώντας τους ήδη υπάρχοντες. Παράλληλα έθεσε σε δυσμένεια τους σημαντικότερους πολίτες των Συρακουσών. Σύντομα άρχισε να συγκεντρώνει γύρω του πιστούς οπαδούς και επιδεικνύοντας δεινή ρητορική ικανότητα αλλά και εκμεταλλευόμενος τις συνθήκες, εκλέχθηκε στρατηγός αυτοκράτωρ. Τελικός σκοπός του ήταν να καταστεί τύραννος των Συρακουσών. Το κατόρθωσε εξουδετερώνωντας όλους τους πιθανούς αντιπάλους του ταχύτατα και επέβαλε ουσιαστικά ένα μοναρχικό καθεστώς στις Συρακούσες. Στη συνέχεια συγκέντρωσε στρατεύματα για να αντιμετωπίσει τους Καρχηδονίους, οι οποίοι πολοιρκούσαν τη Γέλα. Η πρώτη του σύγκρουση ως στρατηγού με τους βαρβάρους έξω από τα τείχη της πολιορκούμενης πόλης δεν είχε αίσιο αποτέλεσμα. Μετά την ήττα του ο Διονύσιος κατόρθωσε να εκκενώσει την πόλη χωρίς απώλειες και να υποχωρήσει στην Καμάρινα. Την πόλη αυτή εκκένωσε επίσης ο Διονύσιος εσπευσμένα, και γι’αυτό κατηγορήθηκε ότι συμμαχούσε με τους βαρβάρους. Έχει εκφραστεί η άποψη ότι την πράξη αυτή την έκανε για να εδραιώσει την εξουσία του που ήταν επισφαλής. ¶λλωστε, η συνθήκη ειρήνης του 405 με τους Καρχηδονίους είχε βαρείς όρους για τους Έλληνες της Σικελίας, καθώς πέντε από τις έξι μεγάλες πόλεις τους είχαν καταστραφεί και έγιναν φόρου υποτελείς στους βαρβάρους. Αμέσως μετά ο Δονύσιος αντιμετώπισε το 405 και το 403 εξεγέρσεις των Συρακοσίων εναντίον του, τις οποίες κατέστειλε με μεγάλη δυσκολία, κινδυνεύοντας να χάσει οριστικά την εξουσία.
ΕΔΡΑΙΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ
Μετά από τη συνθήκη ειρήνης με τους Καρχηδονίους, ο Διονύσιος επεχείρησε με έδρα πια τις Συρακούσες να επεκτείνει την κυριαρχία του στις υπόλοιπες ανεξάρτητες Ελληνικές πόλεις της Σικελίας. Έτσι, κατόρθωσε να καταλάβει τις πόλεις Κατάνη, Νάξο και Λεοντίνους. Από τις δύο πρώτες εξανδραπόδισε τον πληθυσμό, ενώ υποχρέωσε τους Λεοντίνους να εγκατασταθούν στις Συρακούσες. Ουσιαστικά λοιπόν, έμεινε μία μόνο μεγάλη Ελληνική πόλη στη Σικελία πλήν της Μεσσήνης. Οι βάρβαρες αυτές πράξεις του Διονυσίου θα του στερήσουν την τιμή να γραφεί στην ιστορία δίπλα στο όνομα των επιφανέστερων Ελλήνων ηγετών, όπως ο Μιλτιάδης και ο Θεμιστοκλής. Μετά από αυτή τη μαύρη σελίδα στη βιογραφία του Διονυσίου, ξεκίνησαν οι προετοιμασίες για σύγκρουση με τους Καρχηδονίους, κάτι που επιθυμούσαν όλοι οι Σικελιώτες Έλληνες. Μετά από αρκετά χρόνια ο Διονύσιος ήταν ο πρώτος που θα οδηγούσε το σύνολο των Ελλήνων της νήσου εναντίον των βαρβάρων. Μεταξύ των μέτρων που ελήφθησαν για την αντιμετώπιση των Καρχηδονίων ήταν και η περαιτέρω οχύρωση των Συρακουσών. Χάρη στο Διονύσιο, η πόλη απέκτησε τείχη μήκους 36 χιλιομέτρων, και κατέστη ουσιαστικά απόρθητη. Οι εργασίες κράτησαν μόλις 3 χρόνια, δείχνοντας την αποτελεσματικότητα με την οποία χειρίστηκε το ζήτημα. Ακόμη, ναυπήγησε το μεγαλύτερο για Ελληνική πόλη στόλο που είχε κατασκευαστεί ποτέ, 300 τριήρεις τον αριθμό, και διπλασίασε τη χωρητικότητα του λιμένος της πόλης. Όταν το 398 ολοκληρώθηκαν οι εργασίες, ο Διονύσιος με 80.000 πεζούς και 5.000 ιππείς ξεκίνησε για να καταλάβει τη βάση των Καρχηδονίων στο νησί, τη Μοτύη, καθιστώντας τον εαυτό του τον πρώτο Έλληνα που επιχειρούσε να εκδιώξει οριστικά τους Καρχηδονίους από τη Σικελία. Εφαρμόζοντας άριστη στρατηγική και με αποφασιστικότητα, κατέλαβε την πόλη σε μικρό χρονικό διάστημα και την παρέδωσε στους στρατιώτες του που εκδικήθηκαν έτσι τις θηριωδίες των βαρβάρων τα προηγούμενα έτη. Στο μεταξύ, οι Καρχηδόνιοι συγκέντρωσαν στρατεύματα ώστε να αντιδράσουν, την ώρα που ο Διονύσιος εκκαθάριζε τις περιοχές που ευρίσκοντο υπό Καρχηδονιακό έλεγχο. Ο στρατηγός τους, Ιμίλκων, με τεχνάσματα κατόρθωσε να καταλάβει και να ισοπεδώσει τη Μεσσήνη το 397. Ακολούθως κατευθύνθηκε στις Συρακούσες όπου ξεκίνησε την πολιορκία τους. Ωστόσο, ο Διονύσιος βρισκόταν ήδη εκεί και παρά τις καταστροφές που υπέστη επέδειξε μεγάλη υπομονή και περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να αντιμετωπίσει το τεράστιο στράτευμα των Καρχηδονίων, που σύμφωνα με τον Τίμαιο αποτελούνταν από 130.000 τουλάχιστον άνδρες. Στις αρχές του 396, και ενώ οι Καρχηδόνιοι υπέφεραν από επιδημίες, ο Διονύσιος κατέστρωσε σύνθετο στρατηγικό σχέδιο για να επιτεθεί εναντίον τους. Η συντονισμένη επιχείρηση εναντίον του στρατοπέδου των βαρβάρων είχε ως αποτέλεσμα την πανωλεθρία τους. Ο στόλος τους καταστράφηκε και όσοι δεν είχαν πεθάνει από τις επιδημίες σκοτώθηκαν κατά τη μάχη. Οι ελάχιστοι Καρχηδόνιοι που επέζησαν πλήρωσαν στο Διονύσιο 300 τάλαντα για να επιστρέψουν στην πατρίδα τους, κρυφά από τους Συρακουσίους. Η νίκη αυτή του Διονυσίου εξασφάλισε την κυριαρχία του ιδίου στη Σικελία αλλά και την ανεξαρτησία των Ελλήνων της νήσου. Έκτοτε ο Διονύσιος κυριάρχησε στη Σικελία ως το θάνατό του, συγκρουόμενος κατά καιρούς με τους Καρχηδονίους και άλλους βαρβάρους. Εκτός αυτού, επέκτεινε και την κυριαρχία του στις πόλεις της νοτίου Ιταλίας, ενίοτε χρησιμοποιώντας αθέμιτα μέσα και συνάπτοντας συμμαχίες με εχθρούς των Ελλήνων. Πέθανε το 367 και τον διαδέχτηκε ο γιός του Διονύσιος ο Νεώτερος.
ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ
Είναι γεγονός ότι ο Διονύσιος ενεργούσε περισσότερο με γνόμωνα το προσωπικό συμφέρον και λιγότερο με το κοινό καλό. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι παρ’όλο που είχε τη δυνατότητα να απαλλάξει τους Σικελιώτες Έλληνες από τη βαρβαρική απειλή, δεν το έκανε, πιθανώς γιατί πίστευε ότι αν εξανεμιζόταν ο κίνδυνος αυτός, η θέση του ως κυρίου των Συρακουσών θα καθίστατο επισφαλής. Εξ άλλου οι Συρακόσιοι δεν έπαψαν να αντιδρούν στο καθεστώς που είχε επιβληθεί, ακόμα και σε περιόδους πολέμου, κάτι που αποτελεί και την κύρια αιτία για την απώλεια της ανεξαρτησίας των Ελλήνων, όπως είπαμε και πιο πάνω. Γεγονός όμως αποτελεί η επιτυχής αντιμετώπιση των βαρβάρων από έναν άνθρωπο που επέβαλε μοναρχικό (ή τυραννικό αν προτιμάτε) καθεστώς σε μία εποχή που η δημοκρατία έδειχνε το πραγματικό της πρόσωπο στις Σικελικές πόλεις. Ο Διονύσιος σε αυτή την περίπτωση αποδείχθηκε χαρισματικός ηγέτης και εξυπηρετώντας το συμφέρον του, εξυπηρετούσε ταυτόχρονα και τα συμφέροντα των Σικελιωτών Ελλήνων. Οπωσδήποτε δεν ενήργησε ως αντιπρόσωπος όλων των Ελλήνων, άλλωστε το έδειξε με την καταστροφή Ελληνικών πόλεων από τον ίδιο, ωστόσο η παραδοχή του μεγάλου πολεμίου του, Πλάτωνος, ότι η ανεξαρτησία των Ελλήνων στη Σικελία εκείνη την εποχή οφειλόταν σ’αυτόν, αρκεί για να τον κατατάξουμε στις μεγάλες φυσιογνωμίες της αρχαιότητος, οι οποίες άλλωστε είναι πολύ μεγάλες τον αριθμό στην Ελληνική ιστορία, αντίθετα με την ιστορία κάποιων βαρβάρων που έγιναν άνθρωποι χάρη σε μας.
Heretic